Khi sếp trách mình vì lỗi thật ra của người khác, cách nói hiệu quả là nhận trước phần mình chịu trách nhiệm với vai trò đầu mối, rồi tách phần việc bằng sự việc cụ thể, không nêu tên người khác như kẻ có lỗi. Câu mẫu: "Dạ, em là đầu mối nên em nhận phần không phát hiện sớm. Phần số liệu đầu vào do khâu nhập liệu chuyển sang, em sẽ làm việc với bên đó để sửa và thêm bước kiểm cho lần sau."
Nhiều người chọn một trong hai cực: im lặng nhận hết để giữ hoà khí, hoặc nói ngay "lỗi của bạn A". Cực thứ nhất khiến sếp đánh giá sai bạn và lỗi lặp lại. Cực thứ hai khiến bạn bị nghe như người đổ lỗi, dù đúng sự thật. Bài này đi qua lý do sếp trách mình, cách tách phần việc, câu nói mẫu, cách nói chuyện với người gây lỗi, trường hợp người đó là cấp trên hay người thân cận của sếp, và cách chặn lặp lại.
Vì sao sếp trách mình mà không trách người kia
Sếp thường trách người mà sếp giao việc, hoặc người đứng tên đầu ra cuối cùng. Nếu bạn là người gửi báo cáo, người giữ dự án, người liên lạc với khách, thì trong mắt sếp bạn là đầu mối, và đầu mối chịu trách nhiệm về kết quả, kể cả phần đến từ khâu khác. Đây không phải sếp bất công, mà là cách tổ chức công việc bình thường.
Hiểu điều này giúp bạn bớt cảm giác bị oan và chọn đúng cách nói. Câu "đó không phải lỗi của em" phủ nhận vai trò đầu mối, và sếp sẽ nghĩ: vậy ai chịu trách nhiệm về kết quả? Ngược lại, câu "em là đầu mối nên em nhận phần không phát hiện sớm" xác nhận vai trò, và mở chỗ để nói tiếp về phần việc của khâu khác.
Cũng có trường hợp sếp trách bạn vì sếp không biết ai làm phần nào. Việc được giao miệng, chia lại giữa chừng, hoặc người kia làm thay bạn một phần mà không ai ghi lại. Khi đó, vấn đề không chỉ là lỗi lần này, mà là phân vai chưa rõ ràng, và việc làm rõ phân vai có giá trị lâu dài hơn việc minh oan cho một lần.
Tách phần việc bằng sự việc
Trước khi nói với sếp, tự lập một bảng ngắn để chính bạn thấy rõ ai làm gì. Ví dụ giả định cho một báo cáo gửi khách bị sai số liệu.
| Khâu | Ai làm | Chuyện gì xảy ra | Phần của mình |
|---|---|---|---|
| Nhập số liệu gốc | Bộ phận nhập liệu | Nhập nhầm kỳ của một chi nhánh | Không có, nhưng không yêu cầu bản đối chiếu |
| Tổng hợp báo cáo | Bạn | Dùng đúng số được chuyển sang | Không phát hiện số bất thường so với kỳ trước |
| Duyệt nội dung | Trưởng nhóm | Duyệt nhanh vì gấp | Không có |
| Gửi khách | Bạn | Gửi đúng hạn | Là người đứng tên gửi |
Bảng này không để đưa cho sếp như một bản luận tội. Nó để bạn nói chính xác. Nhìn vào cột cuối, bạn thấy phần của mình là "không phát hiện số bất thường" và "đứng tên gửi". Đó là thứ bạn nhận. Phần nhập nhầm thuộc khâu khác, và bạn nói về nó như một sự việc, không như một lời buộc tội. Nếu cột cuối hoàn toàn trống, nghĩa là bạn không có phần nào, thì vẫn nên nhận vai trò đầu mối và đề xuất cách kiểm cho lần sau.
Nhận phần đầu mối trước: vì sao và nói thế nào
Nhận trước để được nghe. Khi bạn mở bằng phần của mình, sếp hạ phòng thủ và sẵn sàng nghe phần còn lại. Khi bạn mở bằng phần của người khác, sếp sẽ nghi mọi điều bạn nói sau đó.
Nhận đúng kích cỡ. Nhận phần đầu mối không có nghĩa là nhận cả lỗi nhập liệu. Nói: "Em nhận phần không kiểm số bất thường trước khi gửi", không nói "tất cả là lỗi của em". Nhận quá kích cỡ khiến sếp đánh giá sai và lỗi gốc không được sửa.
Đưa phần của khâu khác bằng sự việc. Nói như một thông tin: "Số liệu chi nhánh phía Nam được chuyển sang là số của kỳ trước.". Không nói "bạn B nhập sai", không nói "bên kia làm ẩu". Sếp đủ khả năng tự biết khâu đó là của ai.
Kết bằng việc sẽ làm. Đưa câu chuyện về phía trước: "Em sẽ trao đổi với bên nhập liệu để sửa bản gửi khách trong hôm nay, và từ kỳ sau em so số với kỳ trước trước khi gửi."
Câu nói mẫu theo từng tình huống
Mỗi câu giữ ba phần: nhận vai trò, nói sự việc, nói việc sẽ làm. Đổi chi tiết cho đúng việc của bạn.
- Lỗi ở khâu trước: "Em là người tổng hợp nên em nhận phần chưa phát hiện. Số đầu vào từ khâu nhập liệu bị lệch kỳ, em đang cùng bên đó sửa, chiều nay có bản đúng."
- Lỗi ở khâu sau: "Phần em làm đã gửi đúng bản đã duyệt lúc mười giờ. Ở khâu đóng gói có thay đổi quy cách, em chưa nắm được. Em xin phép kiểm lại cùng bên kho và báo anh."
- Đồng nghiệp làm thay một phần: "Hôm đó em nghỉ phép nên phần gửi khách bạn cùng nhóm làm thay. Em là người phụ trách nên em sẽ xem lại cách bàn giao khi vắng mặt."
- Sếp nói "đừng đổ cho người khác": "Dạ, em không có ý đó. Em nhận phần của em, em chỉ muốn anh có đủ thông tin để phần kia cũng được sửa, không lặp lại."
- Trong cuộc họp có mặt người gây lỗi: "Phần này em và anh bên nhập liệu sẽ ngồi lại sau họp để tìm chỗ lệch, em báo anh kết quả trong chiều nay."
Trong cuộc họp đông người, đừng nêu tên người gây lỗi dù bạn chắc chắn. Nói "khâu nhập liệu", "bên kho", rồi làm rõ chi tiết khi nói riêng với sếp. Bảo vệ thể diện của đồng nghiệp trước đông người là cách bảo vệ uy tín của chính bạn.
Nói chuyện riêng với người gây lỗi
Lỗi không lặp lại chỉ khi người gây ra nó biết và cùng sửa. Cuộc nói chuyện này nên diễn ra sớm, riêng, và hướng về việc.
- Hẹn riêng, chọn lúc người kia không bận: "Anh ơi, chiều nay anh có mười phút không, em muốn cùng anh xem lại số báo cáo tuần."
- Nói sự việc, không nói hậu quả với sếp trước: "Số chi nhánh phía Nam trong file em nhận là của kỳ trước, anh xem giúp em chỗ này."
- Nghe người kia giải thích. Có thể lỗi đến từ một khâu xa hơn nữa, hoặc từ yêu cầu chưa rõ của chính bạn.
- Cùng sửa phần cần sửa ngay.
- Thống nhất một bước kiểm cho lần sau, ví dụ kèm cột ghi kỳ dữ liệu trong mỗi file chuyển sang.
- Nếu sếp đã biết chuyện, báo người kia rằng bạn đã nói với sếp theo hướng sự việc, không nêu ai sai. Họ cần biết để không bất ngờ.
Nếu người kia phản ứng gay gắt hoặc chối hẳn, đừng tranh luận. Đưa căn cứ một lần, rồi báo sếp rằng hai khâu cần thống nhất lại quy trình, để sếp hoặc trưởng nhóm quyết. Việc của bạn là làm rõ, không phải phân xử.
Khi người gây lỗi là cấp trên hoặc người thân cận của sếp
Tình huống khó hơn là khi lỗi đến từ một người có vị trí cao hơn bạn, như trưởng nhóm, hoặc người sếp rất tin. Nhiều người chọn im lặng nhận hết vì sợ va chạm. Im lặng một lần có thể chấp nhận được, nhưng nếu lặp lại, bạn đang để hồ sơ của mình gánh lỗi không phải của mình.
Cách an toàn là giữ đúng nguyên tắc sự việc, và chọn kênh phù hợp. Nếu người gây lỗi là trưởng nhóm và sếp trách bạn, nói với trưởng nhóm trước, riêng: "Chị ơi, anh giám đốc đang hiểu phần duyệt số là của em. Em muốn chị và em cùng báo lại cho đúng, để lần sau quy trình duyệt rõ hơn.". Cách này cho người kia cơ hội tự nhận.
Nếu không được, khi nói với sếp, mô tả quy trình thay vì mô tả người: "Ở bước duyệt, bản được duyệt nhanh vì gấp. Em đề xuất thêm một bước so với kỳ trước trước khi duyệt.". Sếp hiểu được ai đứng ở bước nào.
Giữ lại những gì đã ghi bằng văn bản: thư điện tử, tin nhắn giao việc, bản duyệt. Nếu chuyện bị trách oan lặp lại và ảnh hưởng tới đánh giá, đánh giá thưởng, bạn sẽ cần chúng khi trao đổi với bộ phận nhân sự.
Chặn lặp lại và tự kiểm
Cách chặn lỗi lặp lại bền nhất là làm rõ phân vai bằng văn bản ngắn. Sau sự việc, gửi sếp và những người liên quan một tin tóm tắt quy trình: khâu nào ai làm, ai kiểm, ai duyệt, ai gửi. Giọng như một ghi chú công việc: "Em tóm tắt lại các bước làm báo cáo tuần để cả nhóm cùng nắm, nếu có chỗ chưa đúng mọi người bổ sung giúp em."
Với vai trò đầu mối, thêm cho mình một bước kiểm đầu vào: so số với kỳ trước, kiểm quy cách với bên kho, hỏi lại khi có điều bất thường. Bước kiểm này không nhằm làm thay việc của người khác, mà để phát hiện lỗi trước khi nó mang tên bạn.
Sau mỗi lần bị trách vì lỗi của người khác, tự hỏi: mình có nhận phần đầu mối không? Mình có nêu tên ai trước đông người không? Mình đã nói chuyện riêng với người gây lỗi chưa? Mình đã đề xuất thay đổi quy trình chưa?
Nếu tất cả đều "có" mà tình trạng vẫn lặp lại, có thể bạn đang ở vai đầu mối mà không có quyền kiểm soát các khâu. Khi đó, đề xuất với sếp làm rõ quyền hạn: hoặc bạn được quyền trả lại đầu vào chưa đạt, hoặc vai đầu mối được chia lại.
Câu hỏi thường gặp
Bị sếp trách vì lỗi của đồng nghiệp có nên nói ra không?
Nên nói, nhưng nói bằng sự việc và sau khi đã nhận phần đầu mối của mình. Không nêu tên đồng nghiệp như người có lỗi, nhất là trước đông người. Mục tiêu là để lỗi gốc được sửa, không phải để minh oan.
Làm sao nói rõ trách nhiệm mà không bị coi là đổ lỗi?
Mở bằng phần mình nhận, nói phần của khâu khác như một thông tin, không dùng từ phán xét, và kết bằng việc sẽ làm. Sếp nghe một người đang giải quyết vấn đề chứ không nghe một người đang tìm người chịu tội.
Có nên im lặng nhận hết lỗi để giữ hoà khí không?
Một lần nhỏ thì có thể. Nhưng nếu lặp lại, sếp đánh giá sai năng lực của bạn và lỗi gốc không được sửa. Giữ hoà khí bằng cách nói sự việc nhẹ nhàng, không bằng cách nhận phần không phải của mình.
Người gây lỗi là trưởng nhóm thì nên xử lý thế nào?
Nói riêng với trưởng nhóm trước để cùng báo lại cho đúng. Nếu không được, khi nói với sếp hãy mô tả quy trình, bước nào xảy ra chuyện gì, thay vì mô tả người. Giữ lại các văn bản giao việc và duyệt.
Bị trách oan nhiều lần ảnh hưởng tới đánh giá thì làm gì?
Giữ đầy đủ căn cứ, phản hồi bằng văn bản khi có kết quả đánh giá, đề xuất làm rõ phân vai, và trao đổi với bộ phận nhân sự theo quy trình của công ty nếu cần.
Làm đầu mối thì có phải chịu lỗi của mọi khâu không?
Đầu mối chịu trách nhiệm về kết quả cuối, nên cần có bước kiểm đầu vào. Nhưng mỗi khâu vẫn chịu trách nhiệm phần việc của mình. Nếu bạn không có quyền kiểm soát các khâu, hãy đề xuất làm rõ quyền hạn với sếp.