Khi sếp trực tiếp cũng là chủ doanh nghiệp nhỏ, muốn làm việc rõ ràng thì cần chốt ba thứ mà công ty lớn đã có sẵn quy trình: việc nào là việc của công ty, ai được quyết chi tiêu tới mức nào, và những thỏa thuận về giờ giấc, quyền lợi được ghi ở đâu. Ở cửa hàng, xưởng nhỏ hay công ty vài chục người, mọi thứ thường đi qua lời nói, nhanh và linh hoạt, nhưng cũng dễ hiểu lầm khi có chuyện.
Bài này dành cho người làm việc gần chủ: quản lý cửa hàng, kế toán kiêm hành chính, nhân viên bán hàng lâu năm, trợ lý của chủ xưởng. Nội dung gồm hiểu áp lực của người chủ, chốt việc khi được giao bằng miệng, tách việc chung với việc riêng của gia đình chủ, quyền chi tiêu, giờ giấc, và quyền lợi lao động ở mức nguyên lý.
Người chủ kiêm sếp khác sếp làm thuê ở đâu
Sếp trong công ty lớn là người làm thuê như bạn, chịu trách nhiệm trước cấp trên và theo quy trình chung. Chủ doanh nghiệp nhỏ thì khác: tiền của công ty gần như là tiền của họ, rủi ro kinh doanh họ gánh trực tiếp, và họ có quyền quyết gần như mọi thứ. Điều đó khiến cách họ giao việc và phản ứng khác hẳn.
Người chủ thường quyết nhanh, đổi ý nhanh theo tình hình bán hàng, không thích thủ tục rườm rà. Họ nhớ chi tiết những gì liên quan tới tiền, nhưng có thể quên những gì đã nói về việc vặt. Họ coi trọng sự trung thành và tận tâm, đôi khi xem nhân viên lâu năm như người nhà, và vì vậy ranh giới giữa việc công ty với việc gia đình có thể mờ đi.
Hiểu điều này giúp bạn bớt khó chịu với những điều có vẻ tùy tiện, và biết chỗ nào cần chủ động làm rõ. Mục tiêu không phải biến công ty nhỏ thành công ty lớn với đầy giấy tờ, mà là thêm vừa đủ sự rõ ràng để không ai bị thiệt vì hiểu lầm.
Chốt việc khi mọi thứ được giao bằng lời nói
Chủ doanh nghiệp nhỏ hay giao việc lúc đi ngang, trong bữa trưa hay qua cuộc gọi vội. Một thói quen nhỏ giúp tránh phần lớn tranh cãi về sau:
- Nghe xong, nhắc lại ngắn ngay tại chỗ: "Dạ, em hiểu là đặt thêm hàng mẫu mới, số lượng như lần trước, nhận trước thứ bảy, đúng không anh?"
- Nếu việc có tiền, có khách hoặc có hạn, gửi lại một tin nhắn ngắn trong ngày với cùng nội dung.
- Ghi vào sổ việc hoặc tệp chung mà chủ có thể xem bất cứ lúc nào.
- Khi chủ đổi ý, nhắc lại điều cũ và điều mới trong một tin: "Dạ chị, mình đổi từ hàng mẫu A sang mẫu B, số lượng giữ nguyên, em huỷ đơn A nhé."
- Cuối tuần, gửi danh sách việc đã xong và việc đang chờ, mỗi việc một dòng.
Đừng biến việc này thành thủ tục nặng nề. Người chủ thường không thích bị bắt ký xác nhận hay trả lời email dài. Tin nhắn ngắn, đúng trọng tâm là đủ, và họ sẽ thấy tiện vì có chỗ tra lại.
Thói quen ghi lại cũng bảo vệ chính người chủ: khi có tranh chấp với khách hay nhà cung cấp, những tin nhắn ghi rõ ai đặt gì, lúc nào là căn cứ rất có giá trị.
Việc công ty và việc riêng của gia đình chủ
Ở công ty nhỏ, chuyện chủ nhờ nhân viên đón con, đi nộp tiền điện nhà riêng, mua quà cho họ hàng không hiếm. Một vài lần giúp đỡ trong tinh thần quý mến là chuyện bình thường. Vấn đề xuất hiện khi việc riêng chiếm nhiều thời gian, đẩy lùi việc chính, hoặc trở thành mặc định không ai nói ra.
Cách xử lý mềm mỏng là đưa thời gian lên bàn. Khi việc riêng đụng tới việc chính, nói rõ: "Dạ chị, chiều nay em đi đón cháu thì việc đối chiếu hàng tồn sẽ lùi sang sáng mai. Chị muốn em ưu tiên việc nào ạ?" Câu này không từ chối, chỉ để chủ thấy cái giá của việc nhờ.
Nếu việc riêng ngày càng nhiều, đề nghị một buổi nói chuyện về phạm vi công việc: "Em muốn thống nhất lại với anh phần việc chính của em, để em sắp xếp thời gian cho đúng, những việc ngoài phạm vi anh cần thì mình bàn thêm." Khi việc ngoài phạm vi thường xuyên, hai bên có thể thống nhất ghi thêm vào thỏa thuận công việc, kèm quyền lợi tương ứng.
Có một ranh giới rõ ràng: nếu được nhờ làm những việc trái pháp luật, như ký thay, khai sai số liệu, hay đứng tên giúp, bạn có quyền từ chối và nên từ chối, dù quan hệ thân tình đến đâu.
Quyền chi tiêu và quyết định: thống nhất mức trần
Nhiều mâu thuẫn ở công ty nhỏ bắt nguồn từ tiền: nhân viên tự chi rồi bị trách, hoặc mọi khoản nhỏ đều phải gọi chủ khiến việc đứng. Thống nhất mức trần cho từng loại quyết định giúp cả hai bên yên tâm. Ví dụ giả định:
| Loại việc | Tự quyết rồi báo | Phải hỏi trước |
|---|---|---|
| Mua vật tư văn phòng, đồ dùng nhỏ | Dưới mức trần đã thống nhất | Trên mức trần hoặc nhà cung cấp mới |
| Giảm giá cho khách | Trong khung giảm đã quy định | Ngoài khung hoặc khách mua số lượng lớn |
| Đổi lịch giao nhận | Lùi trong một hai ngày, không phát sinh phí | Khi phát sinh phí hoặc ảnh hưởng đơn khác |
| Tuyển cộng tác viên thời vụ | Không tự quyết | Luôn hỏi trước |
| Trả lời khiếu nại khách | Xin lỗi, ghi nhận, hẹn phản hồi | Mọi cam kết đền bù, hoàn tiền |
Mức trần cụ thể do chủ đặt, thường thay đổi theo quy mô công ty và độ tin tưởng. Ghi lại thành một tin nhắn hoặc một trang giấy dán ở chỗ làm việc. Khi có tình huống mới chưa có trong bảng, hỏi trước rồi bổ sung vào.
Giữ hoá đơn, chứng từ cho mọi khoản bạn tự quyết, và gửi tổng hợp định kỳ. Sự minh bạch về tiền là thứ người chủ quý nhất, hơn mọi lời nói.
Giờ giấc và quyền lợi: nói rõ, ghi lại, biết quyền của mình
Ở công ty nhỏ, giờ làm hay co giãn: hôm đông khách ở lại muộn, hôm vắng về sớm, ngày lễ có khi vẫn mở cửa. Sự linh hoạt này có thể có lợi cho cả hai bên, miễn là được thỏa thuận rõ. Nên trao đổi với chủ về cách tính giờ làm thêm, ngày nghỉ bù, ngày nghỉ lễ, và ghi lại thỏa thuận.
Về nguyên lý, Bộ luật Lao động 2019 quy định người lao động làm việc có trả lương, có sự quản lý của người sử dụng lao động thì có quan hệ lao động, kèm các quyền về hợp đồng, thời giờ làm việc, nghỉ ngơi và bảo hiểm xã hội bắt buộc trong những trường hợp luật định. Quy mô công ty nhỏ không tự động đứng ngoài các quy định này. Chi tiết cụ thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn, nên bạn cần tự tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động địa phương.
Khi đề cập với chủ, giữ giọng xây dựng, không đe doạ: "Anh ơi, em muốn mình làm hợp đồng lao động cho rõ, để cả em và công ty đều yên tâm khi có kiểm tra." Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ không cố ý né tránh, chỉ là chưa có thời gian tìm hiểu.
Nếu có tranh chấp về lương, giờ làm hay chấm dứt hợp đồng mà trao đổi không giải quyết được, nên tìm hiểu kỹ quyền của mình trước khi hành động. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được hướng dẫn theo đúng tình huống.
Những sai hay gặp khi làm việc trực tiếp với chủ
Coi lời hứa miệng là đủ. Chủ hứa thưởng cuối năm, hứa tăng lương khi doanh số tốt, nhưng không ghi lại. Một năm sau, hai bên nhớ khác nhau. Ghi lại lời hứa bằng một tin nhắn cảm ơn nhẹ nhàng: "Em cảm ơn chị, em ghi nhận chị sẽ xem xét thưởng nếu quý này đạt mục tiêu."
Ôm hết việc vì nghĩ mình là người nhà. Nhận mọi việc, làm mọi giờ vì nể tình, rồi kiệt sức và oán giận. Sự tận tâm bền vững cần có giới hạn rõ ràng.
Bàn chuyện gia đình chủ với khách hay đồng nghiệp. Làm gần chủ nên bạn biết nhiều chuyện riêng. Giữ kín những chuyện đó là điều kiện để được tin tưởng lâu dài.
Né nói chuyện khó vì ngại. Ở công ty nhỏ, không có phòng nhân sự làm trung gian. Nếu không tự nói, vấn đề sẽ tích lại. Chọn lúc chủ thoải mái, nói ngắn, có đề xuất cụ thể.
Tự kiểm sau ba tháng làm việc với chủ
Rà các ý sau. Ý nào chưa có, đó là cuộc trao đổi tiếp theo cần chuẩn bị.
- Phạm vi công việc chính của mình đã được nói rõ chưa.
- Mức tự quyết về chi tiêu đã được thống nhất và ghi lại chưa.
- Giờ làm, ngày nghỉ, cách tính làm thêm đã có thỏa thuận rõ chưa.
- Đã có hợp đồng lao động phù hợp với quy định hiện hành chưa.
- Việc riêng của gia đình chủ chiếm bao nhiêu thời gian mỗi tuần.
- Các lời hứa về thưởng, tăng lương đã được ghi lại ở đâu.
- Có việc nào mình được nhờ mà thấy không ổn về mặt pháp lý, và mình đã nói ra chưa.
Không cần giải quyết hết trong một lần. Chọn ý quan trọng nhất, nói chuyện trong một buổi, rồi chuyển sang ý tiếp theo sau vài tuần. Người chủ thường đón nhận dễ hơn khi mỗi lần chỉ bàn một việc, có đề xuất sẵn.
Sau mỗi buổi, gửi một tin nhắn ngắn ghi lại điều đã thống nhất. Ở công ty nhỏ, chính những tin nhắn đó dần thay cho phần quy chế mà công ty lớn viết thành văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Chủ hay gọi điện giao việc lúc tối muộn thì nên phản ứng thế nào?
Nếu chỉ thỉnh thoảng và việc gấp thật, hỗ trợ trong khả năng. Nếu thành thói quen, đề xuất một quy ước: việc không gấp thì nhắn để sáng hôm sau bạn xử lý, việc gấp thì gọi. Giờ làm việc và làm thêm cần theo thỏa thuận và quy định lao động hiện hành, nên nói chuyện sớm để tránh hiểu lầm.
Làm cho công ty gia đình, bị con của chủ giao việc thì có phải nghe không?
Hỏi chủ để làm rõ con của chủ có vai trò quản lý chính thức hay không. Nếu có, làm theo như với một quản lý. Nếu không, lịch sự nhận thông tin và báo lại chủ trước khi làm những việc lớn. Thống nhất rõ ai được giao việc cho bạn sẽ tránh nhiều tình huống khó xử.
Chủ trả lương bằng tiền mặt, không có bảng lương thì có sao không?
Trả bằng tiền mặt không phải điều cấm, nhưng nên có phiếu lương hoặc ghi nhận nhận lương để làm căn cứ cho cả hai bên, nhất là khi tính bảo hiểm, thuế thu nhập cá nhân và trợ cấp sau này. Tra quy định hiện hành về trả lương và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn nếu có vướng mắc cụ thể.
Chủ đổi ý liên tục làm việc bị bỏ dở thì góp ý thế nào?
Ghi lại các lần đổi ý cùng tác động như chi phí, thời gian, việc dở dang. Khi đủ vài ví dụ, gặp riêng và đề xuất: trước khi đổi, hai bên dành năm phút xem việc đang chạy tới đâu. Nói về thiệt hại cho công ty chứ không nói về tính cách, người chủ sẽ lắng nghe vì đó là tiền của họ.
Có nên nhận làm thêm việc kế toán khi được tuyển vào bán hàng không?
Có thể nhận nếu bạn có khả năng và hai bên thống nhất rõ về thời gian, trách nhiệm và quyền lợi đi kèm. Kế toán liên quan nghĩa vụ thuế và sổ sách theo luật, nên nếu không có chuyên môn, đề xuất chủ thuê dịch vụ kế toán thay vì tự làm, để tránh rủi ro cho cả hai.
Muốn nghỉ việc ở công ty nhỏ mà ngại vì chủ đối xử tốt thì nói sao?
Báo sớm hơn thời hạn tối thiểu theo hợp đồng và luật nếu có thể, nói lời cảm ơn chân thành và đề nghị hỗ trợ bàn giao, hướng dẫn người thay. Chủ doanh nghiệp nhỏ thường quý người ra đi có trước có sau. Thời hạn báo trước cụ thể cần tra theo hợp đồng và văn bản hiện hành.