Cách chắc nhất để buổi đánh giá với sếp có chứng cứ là giữ một sổ việc ngắn, ghi mười phút vào cuối mỗi tuần: làm việc gì, kết quả ra sao, ai được lợi, và bằng chứng nằm ở đâu. Một năm như vậy cho bạn khoảng năm mươi trang ghi chép thật, thay vì vài kỷ niệm mờ của mấy tuần gần nhất. Khi vào phòng họp, bạn chọn ra vài dòng tiêu biểu, không đọc hết.
Không cần phần mềm riêng hay biểu mẫu phức tạp. Một cuốn sổ giấy, một tệp ghi chú trên điện thoại hay một bảng tính đơn giản đều dùng được, miễn là bạn giữ đều. Bài này giải thích vì sao trí nhớ của cả bạn lẫn sếp đều không đáng tin, một dòng ghi nên có gì, cách ghi cả những việc không ai thấy, và cách dùng sổ việc trong buổi đánh giá.
Vì sao trí nhớ của cả hai bên đều thiên lệch
Hãy thử nhớ lại tháng Hai năm nay bạn đã làm những việc gì. Phần lớn người đi làm chỉ nhớ được một hai việc nổi bật, còn lại mờ hẳn. Trí nhớ con người có xu hướng giữ lại những gì gần nhất và những gì gây cảm xúc mạnh. Kết quả là khi ngồi chuẩn bị cho buổi đánh giá cuối năm, bạn kể được tháng Mười, tháng Mười Một rất rõ, còn chín tháng trước đó gần như biến mất.
Sếp cũng không khác. Sếp quản lý nhiều người, nhiều việc, nên ấn tượng về bạn thường bị chi phối bởi vài khoảnh khắc: một lần xử lý sự cố tốt, hoặc một lần làm sai. Nếu lần sai rơi vào tháng gần buổi đánh giá, nó dễ phủ lên cả năm làm việc chăm chỉ. Đó không phải sếp thiếu công bằng, mà là giới hạn chung của trí nhớ.
Sổ việc là cách đơn giản để cân lại. Nó không dùng để cãi với sếp, mà để cả hai bên có cùng một bức tranh đầy đủ. Nhiều sếp còn cảm ơn khi nhân viên mang theo ghi chép, vì nó giúp họ viết nhận xét chính xác hơn khi phải báo cáo lên cấp trên.
Một dòng ghi gồm những gì
Một dòng ghi tốt đủ để sáu tháng sau bạn đọc lại vẫn hiểu ngay. Bốn cột dưới đây là đủ, không cần thêm:
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Việc | Một câu ngắn, động từ đứng đầu | Soạn lại quy trình nhận hàng trả về của khách |
| Kết quả | Điều thay đổi được nhờ việc đó, có con số nếu có | Thời gian xử lý hàng trả giảm từ khoảng một tuần còn khoảng ba ngày |
| Ai được lợi | Khách, đồng nghiệp, bộ phận, sếp | Bộ phận kho, bộ phận chăm sóc khách hàng |
| Bằng chứng ở đâu | Tên tệp, thư mục, chuỗi email, biên bản họp | Email chị trưởng kho xác nhận ngày áp dụng, thư mục quy trình chung |
Cột thứ tư hay bị bỏ qua nhưng lại quan trọng nhất. Bạn không cần chép bằng chứng vào sổ, chỉ cần ghi nó nằm ở đâu để khi cần thì tìm được trong một phút.
Con số trong ví dụ trên chỉ để minh hoạ. Khi ghi số liệu thật, nhớ ghi nguồn: lấy từ báo cáo nào, ai cung cấp. Số liệu không có nguồn sẽ yếu đi rất nhiều khi mang ra trao đổi.
Thói quen mười phút vào chiều thứ Sáu
Thói quen chỉ bền khi đủ nhẹ. Mười phút mỗi tuần, cùng một giờ, cùng một chỗ, là mức phần lớn người duy trì được cả năm:
- Đặt lịch nhắc cố định. Ví dụ mười sáu giờ ba mươi chiều thứ Sáu, ngay trước khi dọn bàn ra về.
- Mở lịch làm việc và hộp thư đã gửi của tuần. Hai thứ này gợi lại gần như toàn bộ việc bạn đã làm.
- Chọn ba tới năm việc đáng ghi. Không ghi việc lặp lại hằng ngày, trừ khi có thay đổi đáng kể.
- Viết mỗi việc một dòng theo bốn cột. Viết nhanh, chưa cần câu chữ đẹp.
- Đánh dấu một việc nổi bật nhất tuần. Cuối quý, đọc lại các dấu này là có ngay danh sách tiêu biểu.
- Ghi một dòng về điều học được. Một kỹ năng mới, một góp ý nhận được, một sai lầm không muốn lặp lại.
Lỡ quên vài tuần cũng không sao. Lần sau ghi bù ngắn gọn, đừng bỏ hẳn. Một sổ việc thiếu vài tuần vẫn tốt hơn rất nhiều so với không có gì.
Ví dụ giả định một dòng ghi thật của anh Lộc, nhân viên mua hàng ở Bắc Ninh: "Tuần ba tháng Năm: đối chiếu lại báo giá ba nhà cung cấp bao bì, phát hiện một bên tính trùng phí vận chuyển, đã đề nghị sửa; phòng kế toán và anh trưởng phòng được lợi; bằng chứng ở chuỗi email với nhà cung cấp và bảng so sánh trong thư mục mua hàng." Một dòng như vậy viết mất chưa tới hai phút, nhưng sáu tháng sau vẫn đủ để kể lại trọn vẹn.
Ghi cả những việc không ai nhìn thấy
Việc phòng ngừa. Bạn phát hiện một lỗi trong hợp đồng trước khi gửi khách, nhờ đó không có sự cố nào xảy ra. Vì không có sự cố, không ai biết. Ghi lại: việc gì, nếu không phát hiện thì hậu quả có thể ra sao.
Việc gỡ rối cho người khác. Giúp đồng nghiệp mới làm quen hệ thống, đỡ việc cho bạn đang nghỉ ốm, giải thích quy trình cho bộ phận khác. Những việc này làm cả đội chạy trơn nhưng hiếm khi được nhắc tới trong buổi đánh giá.
Việc cải tiến nhỏ. Một mẫu email soạn sẵn tiết kiệm thời gian cho cả nhóm, một cách đặt tên tệp giúp tìm nhanh hơn. Từng việc thì nhỏ, nhưng gom lại cả năm thường rất đáng kể.
Việc phát sinh ngoài kế hoạch. Những dự án gấp, việc được điều sang hỗ trợ, nhiệm vụ không có trong mô tả công việc. Đây là phần dễ bị quên nhất và cũng là phần cần được ghi nhận nhất khi mục tiêu ban đầu bị chậm.
Góp ý và lời khen nhận được. Ghi ngắn: ai nói, về việc gì, lúc nào. Không cần chụp màn hình tin nhắn riêng của người khác; một dòng ghi chép và vị trí của email xác nhận là đủ.
Lưu ở đâu và giữ đúng mực bảo mật
Sổ việc là ghi chép cá nhân về công việc, nhưng nội dung có thể chạm tới thông tin của công ty và khách hàng. Nên tuân theo nội quy bảo mật thông tin của nơi làm việc: nếu công ty không cho mang dữ liệu ra ngoài, giữ sổ việc ngay trên hệ thống nội bộ hoặc trên giấy để ở bàn làm việc, và chỉ ghi mô tả chung chứ không chép số liệu nhạy cảm, tên khách hàng hay nội dung hợp đồng.
Một cách cân bằng là ghi ở mức đủ để bạn nhớ và tìm lại bằng chứng, không hơn. Ví dụ ghi "xử lý khiếu nại của một khách hàng lớn ở mảng bán lẻ, giữ được hợp đồng năm sau, email xác nhận trong thư mục khách hàng" thay vì ghi tên công ty khách và giá trị hợp đồng. Cách ghi này vẫn đủ dùng trong buổi đánh giá, mà không đặt bạn vào thế khó nếu sổ bị người khác đọc được.
Với lời khen của khách hay đồng nghiệp, hãy giữ ở mức ghi nhận sự việc. Nếu muốn trích lời, nên hỏi ý người đã nói trước khi dùng trong buổi đánh giá, nhất là khi lời đó nằm trong tin nhắn riêng.
Mang sổ việc vào buổi đánh giá: chọn lọc, không đọc hết
Sổ việc cả năm có thể dài vài chục trang. Mang hết vào phòng họp sẽ phản tác dụng. Cách dùng hiệu quả:
- Chọn ba tới năm kết quả tiêu biểu nhất. Lấy từ các việc đã đánh dấu nổi bật mỗi tuần.
- Viết lại mỗi kết quả thành hai câu. Câu một: việc và kết quả. Câu hai: tác động tới bộ phận hoặc khách hàng.
- Gửi sếp trước một trang tóm tắt. Để sếp đọc trước, trong buổi họp chỉ cần nhắc lại.
- Giữ sổ đầy đủ bên mình. Khi sếp hỏi chi tiết hoặc nhớ khác, bạn mở ra đúng chỗ.
- Dùng câu mở nhẹ nhàng. "Em có ghi lại công việc theo từng tuần, em xin chọn vài việc tiêu biểu để anh nắm thêm."
Khi sếp nhớ khác với ghi chép của bạn, đừng biến nó thành cuộc tranh luận. Nói nhẹ: "Theo ghi chép của em thì việc này xong từ tháng Ba, em gửi anh email xác nhận để anh xem lại." Sự việc và bằng chứng tự nói thay bạn.
Những sai hay gặp khi giữ sổ việc
Vài thói quen làm sổ việc mất giá trị dù bạn ghi rất chăm:
- Chỉ ghi việc, không ghi kết quả. "Họp với khách" không nói lên gì; "họp với khách, chốt được lịch giao hàng cả quý" mới có giá trị.
- Ghi quá chi tiết. Ghi từng email, từng cuộc gọi khiến sổ dài và không ai muốn đọc, kể cả chính bạn.
- Chỉ ghi việc tốt. Ghi cả sai lầm và điều đã học. Khi được hỏi điểm cần cải thiện, bạn có câu trả lời thật và có cả cách đã sửa.
- Dùng sổ việc để tranh công. Việc làm cùng nhóm thì ghi rõ phần của mình và phần của người khác; nhận hết công sẽ mất lòng tin.
- Để tới cuối năm mới ghi bù. Lúc đó trí nhớ đã mờ, sổ việc trở lại đúng vấn đề nó muốn giải quyết.
Sổ việc tốt nhất là sổ việc bạn thật sự giữ được. Bắt đầu nhỏ, giữ đều, và đọc lại mỗi quý một lần; chính lúc đọc lại bạn sẽ thấy mình đã làm được nhiều hơn mình tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Nên ghi sổ việc trên giấy hay trên điện thoại?
Cách nào bạn giữ đều được là cách tốt nhất. Giấy dễ ghi và ít lo rò rỉ thông tin, điện thoại dễ tìm kiếm. Nếu công ty có quy định bảo mật chặt, ưu tiên giấy hoặc hệ thống nội bộ, và chỉ ghi mô tả chung.
Có nên cho sếp xem sổ việc của mình không?
Không cần cho xem toàn bộ. Chỉ chọn vài kết quả tiêu biểu đưa vào bản tóm tắt gửi trước buổi đánh giá. Sổ đầy đủ giữ bên mình, khi sếp hỏi chi tiết hoặc nhớ khác thì mở ra đúng chỗ đó.
Một tuần không có việc gì đáng ghi thì sao?
Vẫn ghi một dòng, dù là việc thường ngày hoặc điều học được. Tuần bình thường cũng cho biết bạn đang giữ ổn định công việc. Thói quen không bị đứt quan trọng hơn nội dung của từng tuần.
Ghi lại việc làm có bị coi là tính toán, thiếu tin tưởng sếp không?
Không, nếu bạn dùng nó để giúp cả hai bên có bức tranh đầy đủ chứ không để bắt lỗi. Nhiều sếp đánh giá cao nhân viên có ghi chép, vì họ cũng cần căn cứ khi viết nhận xét gửi cấp trên.
Sổ việc có dùng được khi chuyển sang phòng khác hay công ty khác không?
Có, nó giúp bạn nhớ lại thành tích khi viết hồ sơ hay trả lời phỏng vấn. Nhưng chỉ mang theo phần mô tả chung của mình, không mang dữ liệu, tài liệu hay thông tin khách hàng của công ty cũ.
Nên đọc lại sổ việc bao lâu một lần?
Mỗi quý một lần là hợp lý. Đọc lại giúp bạn thấy tiến bộ, phát hiện việc nào đang chiếm nhiều thời gian mà ít kết quả, và chuẩn bị sẵn nội dung cho buổi họp riêng hay buổi đánh giá.