Khi chỉ tiêu không đạt và sếp đổ trách nhiệm cho cấp dưới, thứ bảo vệ bạn tốt nhất là ghi chép có từ trước: mục tiêu đã được giao thế nào, nguồn lực có những gì, rủi ro bạn đã báo khi nào và bằng kênh nào. Trong buổi họp truy trách nhiệm, nói về sự việc theo dòng thời gian, nhận đúng phần của mình, không đổ ngược lên sếp. Nếu chuyện đi tới đánh giá, kỷ luật hay ảnh hưởng quyền lợi, hãy đối chiếu nội quy và tìm hiểu quyền của mình theo đúng kênh.
Không đạt chỉ tiêu là chuyện xảy ra ở mọi tổ chức. Điều làm người đi làm thấy bất công là khi trách nhiệm bị đẩy hết xuống dưới, trong khi những yếu tố ngoài tầm tay họ không được nhắc tới. Bài này không dạy đối đầu với sếp, mà giúp bạn chuẩn bị từ đầu kỳ để khi chuyện xảy ra, bức tranh được nhìn đúng.
Hiểu áp lực của sếp, nhưng không nhận phần không phải của mình
Khi chỉ tiêu không đạt, sếp thường là người đầu tiên bị cấp trên hỏi. Áp lực đó có thật, và đôi khi sếp phản ứng bằng cách tìm nguyên nhân ở người làm trực tiếp, vì đó là chỗ dễ chỉ ra nhất. Không phải người sếp nào làm vậy cũng có ý xấu. Có người thật sự tin rằng lỗi nằm ở thực hiện, vì họ không nhìn thấy những vướng mắc mà bạn gặp hằng ngày.
Hiểu điều này giúp bạn giữ bình tĩnh và không biến buổi họp thành cuộc đấu khẩu. Nhưng hiểu không có nghĩa là nhận hết. Chỉ tiêu bị trượt thường có nhiều nguyên nhân cùng lúc: mục tiêu đặt quá cao so với nguồn lực, thị trường thay đổi, phòng khác chậm hỗ trợ, quyết định bị trì hoãn ở cấp trên, và cả những thiếu sót thật trong cách làm của nhóm.
Mục tiêu của bạn là để bức tranh đầy đủ được nhìn thấy: phần nào do mình, phần nào do yếu tố khác. Người nhận đúng phần mình và trình bày bình tĩnh phần còn lại thường được tôn trọng hơn cả người chối hết lẫn người nhận hết.
Ghi chép gì, từ lúc nào
Ghi chép chỉ có giá trị khi được làm đều đặn từ đầu kỳ, không phải khi chuyện đã xảy ra. Bảng dưới là những thứ nên lưu, phần lớn là việc làm hằng ngày bình thường.
| Thời điểm | Ghi gì | Lưu ở đâu |
|---|---|---|
| Khi nhận chỉ tiêu | Chỉ tiêu cụ thể, điều kiện đi kèm, nguồn lực được hứa | Email xác nhận hoặc tin nhắn tóm tắt sau buổi giao |
| Khi phát hiện rủi ro | Rủi ro gì, ảnh hưởng tới chỉ tiêu bao nhiêu, đề xuất xử lý | Email hoặc tin nhắn gửi sếp, có ngày giờ |
| Khi xin hỗ trợ | Xin gì, xin ai, kết quả ra sao | Email, hệ thống quản lý việc của công ty |
| Khi có quyết định thay đổi | Ai quyết, quyết gì, ảnh hưởng tới kế hoạch | Tin nhắn tóm tắt sau họp |
| Hằng tuần | Tiến độ so với chỉ tiêu, việc đã làm | Báo cáo tuần gửi sếp |
Những ghi chép này nên được lưu trong các kênh làm việc chính thức của công ty, và tôn trọng quy định bảo mật thông tin. Đừng gửi tài liệu nội bộ ra email cá nhân hay lưu số liệu khách hàng ngoài hệ thống, vì chính việc đó có thể bị coi là vi phạm nội quy.
Điểm quan trọng nhất là phần lớn ghi chép trong bảng không phải để đề phòng. Báo cáo tuần, tin nhắn tóm tắt, email báo rủi ro đều là những việc một người làm chuyên nghiệp nên làm. Chúng chỉ tình cờ trở thành bằng chứng khi cần.
Đầu kỳ: chốt chỉ tiêu cho rõ để cuối kỳ khỏi tranh cãi
Hỏi rõ cách đo. Chỉ tiêu tính theo doanh số ký hay doanh số thu tiền, theo đơn mới hay cả đơn cũ, tính cả khách do phòng khác chuyển sang không. Rất nhiều cuộc tranh cãi cuối kỳ bắt nguồn từ việc hai bên hiểu cách đo khác nhau.
Ghi lại những giả định đi kèm. Chỉ tiêu thường dựa trên vài giả định: đủ người, hàng về đúng lịch, ngân sách quảng cáo giữ nguyên. Đề nghị ghi các giả định này trong email xác nhận chỉ tiêu, để khi giả định thay đổi, mọi người cùng biết chỉ tiêu cũng cần được nhìn lại.
Nêu băn khoăn ngay từ đầu. Nếu thấy chỉ tiêu quá cao so với nguồn lực, nói ngay khi nhận, kèm lý do và đề xuất. Ví dụ: "Anh ơi, với hai người trong nhóm như hiện tại, em ước tính đạt khoảng tám mươi phần trăm mức này. Nếu muốn đạt đủ, mình cần thêm một bạn hỗ trợ từ tháng hai, hoặc giảm bớt việc chăm sóc khách cũ." Nói lúc này là góp ý kế hoạch; nói lúc cuối kỳ là biện hộ.
Thống nhất mốc nhìn lại giữa kỳ. Đề nghị một buổi nhìn lại ở giữa kỳ để điều chỉnh nếu tình hình thay đổi. Mốc này cho cả hai bên một cơ hội chính thức để nói về rủi ro, thay vì chờ tới khi đã muộn.
Gửi email xác nhận sau buổi giao chỉ tiêu. Vài dòng tóm tắt chỉ tiêu, cách đo, giả định và mốc nhìn lại, kết thúc bằng câu mời sếp sửa nếu có gì chưa đúng. Email này là điểm xuất phát cho mọi ghi chép về sau.
Báo rủi ro chỉ tiêu sớm bằng văn bản
Khoảnh khắc quan trọng nhất không phải là cuối kỳ, mà là lúc bạn đầu tiên nhận ra chỉ tiêu có nguy cơ không đạt. Báo sớm vừa cho sếp thời gian xoay xở, vừa ghi lại rằng bạn đã nhìn thấy và lên tiếng.
Ví dụ tin nhắn báo rủi ro, số liệu là ví dụ giả định: "Anh ơi, em cập nhật tình hình chỉ tiêu quý. Hết tháng đầu mình đạt khoảng hai mươi phần trăm, thấp hơn kế hoạch. Nguyên nhân chính là hai khách lớn dời đơn sang quý sau và hàng mẫu từ kho về chậm hai tuần. Em đề xuất hai hướng: đẩy mạnh nhóm khách nhỏ ở khu vực phía Nam, và xin anh hỗ trợ trao đổi với bên kho về lịch hàng mẫu. Nếu không có thay đổi, em ước tính quý này đạt khoảng bảy mươi tới tám mươi phần trăm chỉ tiêu."
Tin nhắn này có bốn phần: tình hình, nguyên nhân, đề xuất, dự báo. Nó không than vãn, không đổ lỗi, và cho sếp đủ thông tin để hành động. Nếu cuối kỳ chỉ tiêu không đạt, tin nhắn này cho thấy bạn đã báo sớm và đã đề xuất cách xử lý.
Nếu sếp không phản hồi, nhắc lại sau một tuần kèm số liệu mới. Đừng chỉ báo một lần rồi im lặng cho tới cuối kỳ.
Trong buổi họp truy trách nhiệm
Khi chỉ tiêu đã trượt và có buổi họp nhìn lại, nhiều người hoặc im lặng chịu trận, hoặc phản ứng gay gắt. Cách đi qua buổi họp một cách điềm tĩnh và có hiệu quả:
- Nghe hết những gì sếp nói trước khi trả lời. Ghi lại các điểm sếp nêu.
- Nhận đúng phần của mình một cách rõ ràng: "Em nhận là phần chăm sóc nhóm khách nhỏ em làm chưa đủ sát, đó là điều em cần cải thiện."
- Trình bày các yếu tố khác theo dòng thời gian, bằng sự việc: "Về hai khách lớn dời đơn, em đã báo anh ngày mười lăm tháng trước, kèm đề xuất xử lý. Về hàng mẫu chậm, em đã gửi yêu cầu cho bên kho ngày hai và báo anh ngày chín."
- Không nói câu kiểu "em đã báo rồi mà anh không làm gì". Chỉ nêu sự việc, để người nghe tự rút ra kết luận.
- Kết thúc bằng đề xuất cho kỳ tới: "Kỳ tới em đề nghị mình họp nhìn lại rủi ro mỗi hai tuần, để nếu có vấn đề mình xử lý sớm hơn."
Cách trình bày này giúp cuộc họp chuyển từ tìm người có lỗi sang tìm cách làm tốt hơn. Nó cũng cho những người khác trong phòng, kể cả cấp trên của sếp nếu có mặt, thấy bạn là người có trách nhiệm và có kế hoạch.
Nói chuyện riêng với sếp sau buổi họp
Sau buổi họp căng thẳng, một cuộc nói chuyện riêng có thể làm dịu không khí và làm rõ những gì chưa nói được trước mọi người. Chọn lúc sếp đã bình tĩnh, có thể một hai ngày sau.
Câu mẫu: "Anh ơi, em muốn nói thêm với anh về chuyện chỉ tiêu quý vừa rồi. Em hiểu anh chịu áp lực từ bên trên, và em cũng nhận phần thiếu sót của mình. Em chỉ mong khi anh báo cáo lên trên, các yếu tố như khách dời đơn hay hàng mẫu chậm cũng được nhắc tới, để bên trên nhìn đầy đủ. Kỳ tới em muốn mình cùng theo dõi rủi ro sát hơn."
Câu này thể hiện sự thông cảm với sếp, nhận phần mình, và đưa ra một đề nghị hợp lý. Nó không đòi sếp nhận lỗi, chỉ đề nghị bức tranh đầy đủ. Nhiều người sếp sẽ cảm thấy nhẹ nhõm khi thấy nhân viên không mang thù, và sẵn lòng hợp tác tốt hơn ở kỳ sau.
Khi chuyện đi tới đánh giá, kỷ luật hoặc ảnh hưởng quyền lợi
Nếu việc không đạt chỉ tiêu dẫn tới đánh giá thấp, cắt thưởng, chuyển vị trí hay xử lý kỷ luật, bạn đang bước vào vùng liên quan tới quyền lợi lao động. Đọc kỹ nội quy lao động, quy chế đánh giá và quy chế lương thưởng của công ty để biết các bước và tiêu chí đã quy định.
Bộ luật Lao động 2019 có những nguyên tắc về kỷ luật lao động, trong đó việc xử lý kỷ luật phải theo trình tự và có căn cứ. Các văn bản hướng dẫn chi tiết có thể đã được sửa đổi, nên bạn cần tra bản hiện hành. Việc đánh giá không đạt chỉ tiêu và việc kỷ luật là hai chuyện khác nhau, và không phải mọi trường hợp không đạt chỉ tiêu đều có căn cứ để kỷ luật.
Khi cảm thấy bị đối xử không đúng, hãy trình bày bằng văn bản với bộ phận nhân sự, kèm các ghi chép đã có. Trước khi làm bước này, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để hiểu rõ vị trí của mình. Áp lực kéo dài trong giai đoạn này có thể ảnh hưởng tới giấc ngủ và tinh thần; nếu thấy mình kiệt sức, hãy tìm người hỗ trợ tâm lý để có thêm chỗ dựa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lưu email công việc ra hộp thư cá nhân để làm bằng chứng không?
Không nên, vì có thể vi phạm quy định bảo mật thông tin của công ty. Hãy lưu trong các kênh làm việc chính thức như email công ty, hệ thống quản lý việc. Nếu cần ghi chép riêng, chỉ ghi ngày giờ, sự việc, không sao chép tài liệu nội bộ hay dữ liệu khách hàng.
Báo rủi ro chỉ tiêu sớm có làm sếp nghĩ mình đang biện hộ trước không?
Không, nếu tin nhắn có đủ bốn phần: tình hình, nguyên nhân, đề xuất xử lý, dự báo. Báo kèm đề xuất cho thấy bạn đang tìm cách gỡ chứ không tìm cách chối. Báo sớm còn cho sếp thời gian xoay xở, điều mà sếp nào cũng cần.
Trong buổi họp, sếp nói sai sự việc thì có nên đính chính không?
Có thể đính chính bằng sự việc cụ thể, giọng bình tĩnh, ví dụ nêu ngày bạn đã báo rủi ro. Không nói kiểu anh nói sai hay em báo rồi mà anh không làm. Nếu sự việc phức tạp, xin nói thêm sau buổi họp thay vì tranh luận dài trước mọi người.
Không đạt chỉ tiêu có bị kỷ luật không?
Tuỳ nội quy lao động và quy chế của từng công ty, và việc kỷ luật phải theo trình tự, có căn cứ theo Bộ luật Lao động 2019 và văn bản hướng dẫn. Không đạt chỉ tiêu không tự động là căn cứ kỷ luật. Hãy tra văn bản hiện hành và có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Có nên nhận hết lỗi để giữ hoà khí với sếp không?
Không nên. Nhận hết phần không phải của mình làm kết quả đánh giá của bạn xấu đi và để lại hồ sơ không đúng sự thật. Nhận đúng phần mình, trình bày bình tĩnh phần còn lại. Cách này giữ được hoà khí mà vẫn công bằng với chính mình.
Sếp lặp lại việc đổ trách nhiệm nhiều kỳ thì làm gì?
Giữ ghi chép đều đặn, báo rủi ro sớm mỗi kỳ, nói chuyện riêng với sếp. Nếu vẫn lặp lại và ảnh hưởng quyền lợi, trình bày với bộ phận nhân sự bằng văn bản. Cũng nên cân nhắc trong dài hạn xem môi trường này có còn công bằng với mình không.